Lời cảnh báo dành cho kẻ bước vào khu rừng

Chào mừng kẻ lữ hành bước vào vùng tối.

Nếu hình ảnh đầu tiên hiện lên trong tâm trí bạn là một nàng công chúa ngủ trong quan tài kính, bảy chú lùn hiền lành và một nụ hôn đánh thức tình yêu, hãy tạm khép ký ức ấy lại. Trước khi được ánh sáng hoạt hình gọt giũa, Bạch Tuyết từng là một hồ sơ đẫm máu về lòng đố kỵ, sự chiếm hữu thân thể và ham muốn hủy diệt cái đẹp.

Trong những bản kể phổ biến ngày nay, Nữ hoàng độc ác là mẹ kế của Bạch Tuyết. Nhưng ở bản in đầu tiên của Jacob và Wilhelm Grimm, xuất bản năm 1812, kẻ muốn giết nàng lại chính là mẹ ruột. Chi tiết này được thay đổi trong các ấn bản sau, khi câu chuyện thêm tình tiết người mẹ qua đời và nhà vua tái hôn. Bản văn và ghi chú dị bản của D. L. Ashliman cùng tư liệu của National Endowment for the Humanities đều ghi nhận sự thay đổi này.

Vậy điều gì đã bị chôn vùi dưới lớp tuyết trắng?

Người mẹ đầu tiên không hề vô tội

Bản truyện năm 1812 mở đầu bằng hình ảnh một hoàng hậu ngồi bên cửa sổ gỗ mun. Bà châm ngón tay, để ba giọt máu rơi xuống nền tuyết trắng, rồi ước rằng con gái mình sẽ có làn da trắng như tuyết, môi đỏ như máu và mái tóc đen như gỗ mun.

Đó là một khung cảnh đẹp, nhưng cũng là một nghi thức bất thường. Ba màu sắc tạo nên Bạch Tuyết không phải những biểu tượng vô hại: trắng là sự tinh khiết, đỏ là sinh lực và máu, còn đen là bóng tối, tang tóc và phần vô thức bị che giấu. Ngay từ lúc nàng được sinh ra, thân thể Bạch Tuyết đã trở thành vật chứa của những đối lập: trong sáng nhưng nhuốm máu, mong manh nhưng gắn với cái chết.

Khi Bạch Tuyết lớn lên và trở nên xinh đẹp hơn mẹ, lòng đố kỵ bắt đầu ăn mòn mối quan hệ mẫu tử. Chiếc gương ma thuật không chỉ trả lời câu hỏi ai đẹp nhất. Nó biến vẻ đẹp thành một thứ thứ hạng, nơi giá trị của một người phụ nữ được đo bằng khả năng vượt qua những người còn lại.

Khi chiếc gương gọi tên Bạch Tuyết, người mẹ không nhìn thấy một đứa trẻ. Bà nhìn thấy kẻ tiếm quyền. Bà ra lệnh cho thợ săn đưa nàng vào rừng, giết nàng và mang phổi cùng gan trở về làm bằng chứng. Nếu không thể sở hữu vẻ đẹp của con gái, người mẹ sẽ hủy hoại chính thân thể đã khiến mình cảm thấy bị đe dọa.

Bữa ăn bằng nội tạng: Nghi thức chiếm đoạt sự sống

Chi tiết gây ám ảnh nhất của dị bản Grimm nằm ở bữa ăn sau cuộc đi săn.

Người thợ săn không giết Bạch Tuyết. Ông bắt một con lợn rừng non, lấy phổi và gan của nó, rồi mang về cho hoàng hậu. Tin rằng mình đang ăn nội tạng của con gái, người đàn bà độc ác nấu chúng với muối và nuốt xuống.

Đây là một mô-típ quen thuộc trong văn hóa dân gian châu Âu: ăn một phần cơ thể của người khác để chiếm đoạt sức mạnh, tuổi trẻ hoặc bản chất của họ. Tuy nhiên, văn bản Grimm không tuyên bố đây là nghi lễ quỷ học theo nghĩa tôn giáo. Dưới lăng kính Dark Folklore, đó là hình ảnh của một dạng bạo lực sâu hơn: kẻ thống trị muốn tiêu hóa chính điều khiến mình sợ hãi.

Phổi gợi đến hơi thở; gan, trong một số quan niệm cổ truyền châu Âu, gắn với máu, cảm xúc và sức sống. Việc ăn hai cơ quan này khiến hành động sát hại mang màu sắc gần như nghi lễ. Nạn nhân bị phân rã, còn kẻ thủ ác tưởng rằng mình đã hấp thụ được phần tinh túy nhất của nạn nhân.

Nhưng lòng đố kỵ không bao giờ được thỏa mãn bằng cách tiêu diệt đối tượng. Khi chiếc gương tiếp tục nói Bạch Tuyết vẫn còn sống và đẹp hơn mình, hoàng hậu lại lên đường. Cơn đói quyền lực không biến mất sau bữa ăn; nó chỉ trở nên điên cuồng hơn.

Ba lần sát hại và sự biến dạng của thân thể nữ giới

Sau khi biết Bạch Tuyết đang ẩn náu cùng bảy người thợ mỏ, hoàng hậu cải trang thành một bà lão và tìm đến khu rừng. Bà lần lượt sử dụng dây áo siết cổ, chiếc lược tẩm độc và quả táo độc.

• Dây áo biến trang phục — thứ vốn dùng để tôn lên cơ thể — thành công cụ bóp nghẹt cơ thể.
• Chiếc lược, biểu tượng của việc chăm sóc mái tóc, trở thành vật truyền độc.
• Quả táo, hình ảnh của sự sống, tri thức và ham muốn, bị biến thành cái bẫy hoàn hảo.

Trong nhiều cách đọc hiện đại, quả táo được liên hệ với tội lỗi hoặc dục vọng. Nhưng trong dị bản Grimm, nó còn là vật thể của sự lừa dối. Hoàng hậu không tấn công bằng quyền lực công khai. Bà dùng hình dáng của một món quà, một thứ đẹp đẽ và ngon lành, để đưa cái chết vào miệng nạn nhân.

Bạch Tuyết không bị đánh bại bởi một con quỷ có sừng. Nàng bị đánh bại bởi một vật quen thuộc đã bị biến đổi mục đích. Cái đáng sợ nhất hiếm khi xuất hiện với hình dạng đáng sợ; nó thường khoác lên mình một gương mặt dịu dàng, một lời mời lịch sự hoặc một món quà không ai nghi ngờ.

Quan tài kính và ánh nhìn không biết chớp mắt

Sau khi Bạch Tuyết ngã xuống, bảy chú lùn không chôn nàng. Họ đặt nàng vào một cỗ quan tài bằng kính để vẫn có thể nhìn thấy gương mặt nàng.

Chi tiết này thường được kể như một biểu tượng lãng mạn. Nhưng dưới lớp sương của tâm lý học đen tối, nó gợi lên câu hỏi khác: Bạch Tuyết có thực sự được cứu, hay chỉ được chuyển từ tay kẻ bạo hành này sang tay những người quan sát khác?

Nàng trở thành một cơ thể bất động, được trưng bày, bảo quản và chiêm ngưỡng. Vẻ đẹp vẫn tồn tại ngay cả khi tiếng nói đã biến mất. Quan tài kính là một nhà tù trong suốt: nó không che giấu nạn nhân mà phơi bày nạn nhân cho ánh nhìn của thế giới.

Khi hoàng tử xuất hiện, điều đầu tiên chàng yêu cầu không phải là nghe câu chuyện của Bạch Tuyết. Chàng muốn mang cỗ quan tài về lâu đài. Cách đọc tỉnh táo này đặt ra vấn đề về quyền sở hữu: ai có quyền quyết định số phận của một cơ thể đang bất tỉnh?

Nàng trở lại sự sống sau khi mảnh táo mắc trong cổ họng được bật ra. Trong bản đầu tiên, một người hầu tức giận vì phải mang quan tài đi khắp nơi đã đánh mạnh vào nó; các bản sau thay bằng một cú vấp tình cờ. Sự thay đổi ấy làm giảm tính bạo lực trực tiếp, khiến kết thúc dễ chấp nhận hơn.

Đôi giày sắt nung đỏ: Công lý hay một vòng lặp bạo lực?

Ở cuối truyện, hoàng hậu được mời đến lễ cưới của Bạch Tuyết. Khi nhận ra nàng vẫn còn sống, bà chết lặng. Người ta đặt đôi giày sắt vào than lửa, dùng kẹp gắp ra và bắt hoàng hậu mang vào. Bà phải nhảy cho đến khi ngã xuống chết. Bản văn Grimm được lưu trữ bởi Đại học Pittsburgh ghi lại rõ hình ảnh đôi giày nung đỏ và điệu nhảy dẫn đến cái chết.

Nhưng có thật đây là công lý không? Nếu hoàng hậu dùng thân thể Bạch Tuyết làm nơi trút giận, thì triều đình lại dùng thân thể hoàng hậu làm sân khấu báo thù. Bạo lực được đáp trả bằng bạo lực, và câu chuyện khép lại bằng một nghi thức trừng phạt công khai.

Dị bản Grimm không dạy rằng cái ác biến mất. Nó cho thấy cái ác có thể được chuyển giao từ cá nhân sang tập thể. Một người đàn bà độc ác bị tiêu diệt, nhưng xã hội xung quanh bà vẫn sử dụng chính thứ ngôn ngữ mà bà từng dùng: làm nhục, kiểm soát và phá hủy thân thể.

Bạch Tuyết có phải là một nhân vật có thật?

Nhiều địa phương tại Đức từng liên hệ “Bạch Tuyết ngoài đời” với nữ quý tộc Margaretha von Waldeck, sống vào thế kỷ XVI và qua đời năm 1554. Một số truyền thuyết địa phương cho rằng bà có thể đã bị đầu độc. Tuy vậy, giả thuyết này vấp phải sự hoài nghi đáng kể từ giới nghiên cứu truyện cổ tích. Nghiên cứu học thuật của Utah State University cho thấy câu chuyện có thể là sự pha trộn của nhiều mô-típ dân gian và văn bản, chứ không nhất thiết dựa trên một nạn nhân lịch sử duy nhất.

Kết luận: Dưới lớp tuyết trắng là một vũng máu

Bạch Tuyết không chỉ là câu chuyện về một cô gái được cứu khỏi mẹ kế. Đó là một biên bản cổ về lòng đố kỵ khi vẻ đẹp trở thành quyền lực, về gia đình khi tình yêu biến thành sở hữu, và về xã hội khi thân thể phụ nữ bị biến thành chiến trường.

Anh em Grimm không phát minh ra bóng tối ấy. Họ thu thập, biên tập và định hình nó từ nhiều nguồn kể khác nhau. Những câu chuyện ban đầu cũng không hoàn toàn là tiếng nói nguyên sơ của nông dân; quá trình truyền miệng, biên tập và sửa đổi đã tạo nên diện mạo quen thuộc của các truyện Grimm. National Endowment for the Humanities ghi nhận vai trò của quá trình này.

Vì vậy, lần tới khi nhìn thấy Bạch Tuyết bên khung cửa sổ, hãy nhớ ba giọt máu đầu tiên.

• Một giọt cho vẻ đẹp.
• Một giọt cho lòng đố kỵ.
• Một giọt cho sự thật rằng những câu chuyện dịu dàng nhất thường được sinh ra từ nơi bóng tối sâu nhất.

Hồ sơ vẫn còn mở.