Một cái tên cổ hơn câu chuyện về Adam

Có những cái tên không được sinh ra trong một câu chuyện. Chúng trôi dạt qua các nền văn minh, bám vào những giấc mơ, bệnh tật, cái chết trẻ sơ sinh và nỗi sợ về dục vọng. Lilith là một cái tên như thế.

Trong các truyền thống Lưỡng Hà, những từ như lilû, lilītu và ardat-lilî thường được đặt cạnh các thực thể liên quan đến đêm, gió, hoang địa và những nguy hiểm vô hình. Tuy nhiên, không nên vội xem chúng là “Lilith nguyên bản” theo nghĩa đơn giản. Mối liên hệ giữa các thuật ngữ Akkad, Hebrew và những hình tượng nữ quỷ về sau vẫn là vấn đề được giới nghiên cứu tranh luận.

Điều có thể nói chắc chắn hơn là: trong trí tưởng tượng Cận Đông cổ đại, đêm không phải khoảng thời gian trống rỗng. Đó là lãnh địa của bệnh tật, giấc mộng, dục vọng và những sinh linh không chịu khuất phục trước trật tự ban ngày.

Người hiện đại thường gom mọi nữ quỷ Cận Đông vào một hình tượng duy nhất, nhưng đó là sự pha trộn hậu kỳ. Chẳng hạn, Lamashtu — nữ quỷ có đầu sư tử và chân chim săn mồi — được cho là đe dọa phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh. Những bùa hộ mệnh khắc hình Lamashtu được chế tác để xua đuổi hoặc chế ngự sức mạnh của nàng. Trong thế giới cổ đại, quỷ không phải lúc nào cũng là hiện thân tuyệt đối của cái ác; chúng có thể bị xoa dịu, đánh lạc hướng hoặc dùng một thực thể đáng sợ khác để chống lại nhau. Bảo tàng Metropolitan phân tích bùa Lamashtu và vai trò của ma thuật bảo hộ.

Lilith trong Kinh Thánh: một bóng ma chỉ xuất hiện một lần

Trong Kinh Thánh Hebrew, Lilith không phải vợ Adam. Nàng cũng không xuất hiện trong sách Sáng Thế để tranh cãi với người đàn ông đầu tiên. Tên lilit chỉ xuất hiện một lần, tại Isaiah 34:14 — trong lời tiên tri về sự hoang tàn của Edom.

Đoạn văn mô tả một vùng đất bị hủy diệt, nơi thú hoang, dê quỷ, chó rừng và các sinh vật của đêm tìm đến cư ngụ. Bản dịch hiện đại của JPS giữ nguyên từ “lilith” và chú thích đây là một loại quỷ; những bản dịch khác lại chuyển thành “chim đêm”, “sinh vật ban đêm” hoặc “cú”. Xem Isaiah 34:14 và các dị bản dịch thuật trên Sefaria.

Sự mơ hồ này chính là khe nứt để huyền thoại len vào. Judith M. Blair lưu ý rằng lilit là một từ chỉ xuất hiện đơn độc trong Kinh Thánh, vì thế không thể xác định ý nghĩa chỉ bằng cách đối chiếu nội bộ. Bối cảnh Isaiah 34 chủ yếu là bài thơ về sự hoang phế của một vương quốc, nơi thiên nhiên và những sinh vật kỳ dị thay thế nền văn minh đã sụp đổ. Đọc nghiên cứu của Blair về Lilith trong Isaiah 34.

Nói cách khác, Lilith trong Isaiah vẫn chưa có tiểu sử. Nàng chỉ là một bóng hình cư trú giữa đống đổ nát — một sinh vật của biên giới, nơi văn hóa rút lui và hoang dã giành lại lãnh thổ.

Nữ quỷ của đêm, dục vọng và trẻ sơ sinh

Trong văn học Talmud và Midrash, hình tượng Lilith dần có cơ thể rõ ràng hơn. Nàng là nữ quỷ hoạt động về đêm, xuất hiện bên người đang ngủ một mình, mang mái tóc dài, đôi cánh và khả năng quyến rũ đàn ông. Một số truyền thống gắn nàng với việc sinh ra các linh hồn quỷ hoặc gây nguy hiểm cho phụ nữ hậu sản và trẻ sơ sinh.

Talmud Babylon lưu truyền cảnh báo rằng một người đàn ông không nên ngủ một mình trong nhà vì có thể bị Lilith bắt giữ. Trong các truyền thống dân gian sau đó, tên nàng xuất hiện trên bùa bảo hộ được treo gần nơi sinh nở. Các tư liệu Talmud và truyền thống Do Thái về Lilith trên Sefaria.

Ở đây, Lilith không còn đơn thuần là “sinh vật trong hoang địa”. Nàng trở thành cơ chế giải thích cho những điều con người cổ đại không thể kiểm soát: trẻ chết yểu, giấc mơ tình dục, xuất tinh khi ngủ, bất lực, sảy thai và những cơn kinh hoàng lúc nửa đêm.

Dị bản Adam và Lilith: khi sự bình đẳng bị quỷ hóa

Phiên bản nổi tiếng nhất về Lilith xuất hiện trong Alphabet of Ben Sira, một văn bản vô danh thường được định niên đại vào khoảng thế kỷ 9–10. Đây không phải một phần của Kinh Thánh, cũng không phải lời kể nguyên thủy của sách Sáng Thế. Văn bản này lấy cảm hứng từ nhiều truyền thống rabbi trước đó rồi tạo ra một câu chuyện hoàn chỉnh về người đàn bà đầu tiên. Bản văn dị bản về Lilith trên Sefaria.

Theo câu chuyện, Đức Chúa tạo ra Adam và Lilith từ cùng một loại đất. Vì vậy, Lilith không được tạo ra từ xương sườn của Adam; nàng đứng cạnh ông như một sinh thể đồng nguyên liệu, đồng địa vị.

Xung đột đầu tiên giữa họ không bắt đầu bằng phản bội hay sát nhân. Nó bắt đầu từ câu hỏi: ai phải nằm dưới ai?

Adam muốn Lilith phục tùng. Lilith phản đối, lập luận rằng cả hai được tạo ra bình đẳng. Khi không tìm được tiếng nói chung, nàng đọc một danh xưng thiêng liêng của Chúa rồi bay khỏi Eden. Ba thiên thần được phái đi để bắt nàng trở lại, nhưng Lilith từ chối. Hình phạt dành cho nàng là mỗi ngày một trăm đứa con quỷ phải chết.

Đây là khoảnh khắc Lilith được “nhân hóa” — nhưng cũng là lúc nàng bị quỷ hóa mạnh nhất. Nàng rời khỏi vườn địa đàng không phải vì muốn thống trị thế giới. Nàng rời đi vì không chấp nhận vị trí thấp hơn. Tuy nhiên, văn bản không trao cho nàng phần thưởng của tự do. Nó biến sự bất phục tùng thành nguyên nhân của cái chết, sự ô uế và mối đe dọa đối với trẻ nhỏ.

Quỷ học thường quan tâm đến điều này hơn câu hỏi “Lilith tốt hay xấu”. Một xã hội có thể gọi một người phụ nữ là quỷ khi người đó từ chối vai trò được chỉ định. Trong cấu trúc ấy, con quỷ không chỉ đại diện cho cái ác; nó đại diện cho điều mà trật tự thống trị không thể hấp thụ.

Từ người vợ bị ruồng bỏ đến phối ngẫu của Samael

Trong Kabbalah, đặc biệt là các văn bản liên quan đến Zohar, Lilith tiếp tục được mở rộng thành một thế lực siêu hình. Nàng được đặt đối lập với Eve, đồng thời liên kết với Samael — một nhân vật gắn với cái chết, sự buộc tội và mặt tối của vũ trụ. Một số đoạn Zohar nhắc đến Lilith như “người đàn bà đầu tiên”, tồn tại trước hoặc bên ngoài mối liên kết ổn định giữa Adam và Eve. Xem đoạn Zohar, Bereshit 41 trên Sefaria.

Trong hệ thống Kabbalah, thế giới không chỉ có ánh sáng. Có cả “phía bên kia” — vùng của những gì bị tách khỏi sự thánh thiện. Lilith được đặt vào vùng biên ấy như hình ảnh của dục vọng không được thuần hóa, sự sinh sản lệch chuẩn và nữ tính không chịu phục vụ trật tự thiêng liêng.

Những văn bản sau này mô tả nàng bằng các hình ảnh quyến rũ rồi biến dạng: mái tóc dài, môi đỏ, áo choàng lộng lẫy, lời nói ngọt ngào và thanh kiếm rỉ máu. Đó là một cấu trúc quỷ học quen thuộc: phụ nữ trước hết được trình bày như đối tượng hấp dẫn, sau đó bị lột bỏ vẻ đẹp để lộ ra “bản chất nguy hiểm”.

Lilith vừa là người cám dỗ, vừa là người trừng phạt kẻ bị cám dỗ. Nàng không chỉ quyến rũ đàn ông; nàng lật ngược cán cân, biến ham muốn của đàn ông thành cái bẫy chống lại chính họ.

Biểu tượng tự do: một cuộc phục sinh hiện đại

Từ thế kỷ 20, đặc biệt trong các diễn ngôn nữ quyền từ thập niên 1970, Lilith bắt đầu được đọc lại. Những gì từng bị xem là kiêu ngạo được gọi là tự chủ. Việc rời khỏi Adam trở thành hành động thoát khỏi quyền sở hữu. Việc từ chối nằm dưới trở thành tuyên ngôn về bình đẳng thân thể.

Các nhà văn và học giả nữ quyền đã tạo ra những midrash mới, trong đó Lilith không còn là kẻ giết trẻ mà là người phụ nữ bị lịch sử tôn giáo trừng phạt vì dám nói “không”. Nghệ sĩ Kiki Smith, trong tác phẩm Lilith năm 1994, cũng tái hiện nàng như một nữ anh hùng bay ra khỏi vai trò “người vợ đầu tiên” bị nguyền rủa. Ghi chú của Bảo tàng Metropolitan về tác phẩm Lilith của Kiki Smith.

Nhưng cần thận trọng: Lilith nguyên thủy trong các văn bản quỷ học không phải một nhà hoạt động nữ quyền hiện đại. Hình tượng “Lilith nữ quyền” là một cuộc tái chiếm biểu tượng — một cách lấy lại cái tên từng được dùng để đe dọa phụ nữ.

Điều đó không làm phiên bản hiện đại trở nên giả dối. Thần thoại vốn không bất động. Mỗi thế hệ đều mở lại cổ thư, lựa chọn những gì cần giữ và chất vấn những gì từng được xem là thiêng liêng.

Kết luận: Nữ quỷ hay nữ thần của tự do?

Lilith không phải nữ quỷ đầu tiên theo nghĩa tuyệt đối. Nàng là kết quả của nhiều lớp truyền thống về các nữ quỷ đêm, sinh vật hoang địa và nỗi sợ đối với dục vọng nữ giới. Câu chuyện nàng là vợ đầu của Adam cũng không thuộc về bản văn Kinh Thánh nguyên thủy, mà xuất hiện rõ ràng trong một dị bản Do Thái thời trung đại.

Nhưng Lilith cũng không chỉ là quái vật. Nàng là tấm gương phản chiếu những gì xã hội muốn trục xuất khỏi chính mình: dục vọng, cơn giận, sự bất phục tùng, nỗi sợ mất quyền kiểm soát và khả năng một người phụ nữ tồn tại mà không cần được định nghĩa bởi một người đàn ông.